Press "Enter" to skip to content

Chronotyp kontra zanieczyszczenie świetlne – nadzieja na ograniczenie negatywnych skutków pracy zmianowej?

Krystyna Skwarło-Sońta1, Krystyna Zużewicz2
1 Uniwersytet Warszawski, ul. Miecznikowa 1, 02-096 Warszawa
Szkoła Główna Służby Pożarniczej, ul. Słowackiego 52/54, 01-629 Warszawa

Zarys treści: Okołodobowa organizacja funkcjonowania organizmów zamieszkujących Ziemię jest związana z obecnością endogennego zegara, czyli molekularnego mechanizmu, odmierzającego czas i wyznaczającego pory nasilania i wyciszania poszczególnych procesów w ciągu doby. Zmiany te nazywamy rytmami okołodobowymi, a ich przebieg jest zsynchronizowany z warunkami zewnętrznymi, powtarzającymi się co 24 godziny, czyli w ciągu pełnego obrotu Ziemi wokół własnej osi. Do czynników przekazujących istotne informacje o stanie środowiska zewnętrznego należy przede wszystkim światło, a raczej regularnie następujące po sobie okresy światła i ciemności, czyli dzień i noc. Najlepiej znanym przejawem rytmicznych funkcji człowieka jest czuwanie i sen, czyli okres aktywności fizycznej i intelektualnej, po którym następuje sen, przynoszący wypoczynek i regenerację. Dla ludzi i wielu gatunków zwierząt o dziennej aktywności lokomotorycznej sen wiąże się z okresem ciemności, której zakłócenie wprowadza daleko idące zaburzenia przebiegu większości procesów. Tymczasem wszechobecne sztuczne światło, generowane również przez powszechnie używane urządzenia elektroniczne, sprawia, że zapotrzebowanie na aktywność związaną z pracą czy nauką rozciąga się często na okres nocy, czyli porę doby, do czasu wynalezienia żarówki przeznaczaną na sen. Odsetek osób pracujących w nieregularnych porach doby ciągle wzrasta i raczej nie ma szans na jego ograniczenie. Taki tryb pracy pociąga za sobą coraz częstsze zagrożenia występowania zaburzeń okołodobowej organizacji, czyli desynchronizacji procesów fizjologicznych, skutkujących rozwojem chorób tzw. cywilizacyjnych. Wysiłki nauki powinny więc zmierzać do rozpoznania zagrożeń i zaproponowania środków zaradczych, celem ograniczenia niebezpieczeństwa związanego z zatrudnianiem pracowników w systemie zmianowym. Punktem wyjścia jest zdefiniowanie podatności na desynchronizację i właściwy nabór osób do takiej pracy, a także poznanie indywidualnego chronotypu, co pozwala lepiej dopasować wymagania pracodawcy odnośnie endogennego rytmu fizjologicznego, jak i inaczej organizować pracę zmianową czy pory rozpoczynania nauki.

Słowa kluczowe: rytmy dobowe, zegar biologiczny, dawcy czasu, skażenie światłem, chronotyp, sen i czuwanie, praca zmianowa, melatonina.